هوش مصنوعی در دفتر وکالت؛ فرصت‌ها و خطرها
هوش مصنوعی می‌تواند ساعت‌ها از کار تکراری دفتر وکالت را کم کند: پیش‌نویس قرارداد، خلاصه کردن اوراق پرونده و آماده شدن برای جلسه. اما دو خطر جدی دارد که هر وکیلی باید پیش از استفاده بشناسد: استناد به منابع ساختگی و افشای اطلاعات محرمانه موکل.
قاعده ساده است. هوش مصنوعی پیش‌نویس می‌دهد، وکیل مسئول متن نهایی است. هر ماده قانونی و هر رأیی که در لایحه می‌آید، باید پیش از امضا از منبع رسمی بررسی شود.
هوش مصنوعی به دادگستری هم رسیده است
رئیس قوه قضاییه در تیر ۱۴۰۴ آیین‌نامه اجرایی نحوه استفاده از فناوری‌های نوین در فرآیندهای قضایی را تصویب و ابلاغ کرد. این آیین‌نامه در اجرای بند «الف» ماده ۱۱۳ قانون برنامه هفتم پیشرفت تدوین شده و در ۱۵ ماده، چارچوب استفاده از هوش مصنوعی در رسیدگی به پرونده‌ها را مشخص می‌کند.
یعنی پرسش دیگر این نیست که هوش مصنوعی وارد کار حقوقی می‌شود یا نه؛ پرسش این است که وکیل چطور از آن استفاده کند که هم سریع‌تر کار کند و هم پرونده را به خطر نیندازد.
۵ کاربردی که واقعاً وقت آزاد می‌کند
-
پیش‌نویس اولیه قرارداد. یک قرارداد اجاره یا مشارکت در ساخت را می‌شود در چند دقیقه به شکل پیش‌نویس درآورد و وقت وکیل را صرف بندهای حساس و مذاکره کرد.
-
ساختار لایحه و دادخواست. هوش مصنوعی در مرتب کردن استدلال‌ها و پیشنهاد ساختار خوب عمل می‌کند. محتوای حقوقی و استنادها را خود وکیل باید کامل و بررسی کند.
-
خلاصه کردن اوراق پرونده. پرونده‌های قطور با ده‌ها برگ صورت‌جلسه و نظر کارشناسی را می‌شود خلاصه کرد تا وکیل سریع‌تر به نقاط کلیدی برسد؛ به شرط رعایت محرمانگی که پایین‌تر آمده است.
-
تمرین جلسه دادرسی. شبیه‌سازی پرسش‌های قاضی یا استدلال‌های طرف مقابل، به‌خصوص برای وکلای جوان، تمرین ارزانی پیش از جلسه واقعی است.
-
مدیریت جلسات و مهلت‌ها. یادآوری خودکار تاریخ جلسه‌ها و مهلت‌های واخواهی و تجدیدنظر، کم‌هیجان‌ترین اما شاید پرسودترین کاربرد فناوری در دفتر وکالت است.
خطر اول: استناد به منبعی که وجود ندارد
مدل‌های زبانی گاهی متنی تولید می‌کنند که کاملاً معتبر به نظر می‌رسد اما ساختگی است؛ رأیی که صادر نشده یا ماده‌ای که وجود ندارد. این پدیده را «توهم» یا hallucination می‌نامند.
مشهورترین نمونه، پرونده Mata v. Avianca در نیویورک است. در سال ۲۰۲۳ دو وکیل به دلیل ارائه لایحه‌ای با رویه قضایی ساختگی که ChatGPT تولید کرده بود، هر کدام ۵ هزار دلار جریمه شدند. از آن زمان این مشکل نه‌تنها حل نشده، بلکه بزرگ‌تر شده است.
دیمین شارلوتن، پژوهشگر حقوق، پایگاه داده‌ای عمومی از پرونده‌هایی نگه می‌دارد که در آن‌ها محتوای ساختگی هوش مصنوعی به دادگاه ارائه شده است. این پایگاه در اواخر اوت ۲۰۲۶ نزدیک به ۲ هزار پرونده را در بیش از ۳۵ حوزه قضایی ثبت کرده بود و حدود ۸۰۰ مورد آن به وکلا مربوط بود، نه افراد عادی.
دادگاه‌ها هم سخت‌گیرتر شده‌اند. در ۱۴۰۵ (۲۰۲۶) یک قاضی فدرال در ایالت می‌سی‌سی‌پی آمریکا هر چهار وکیل یک پرونده مدنی را به دلیل استناد به پرونده‌های ساختگی مجازات کرد و دو نفرشان دو سال از وکالت در دادگاه فدرال آن منطقه محروم شدند. دیوان عالی فلوریدا هم مقررات دادرسی را اصلاح کرد تا هر لایحه تأیید کند منابع ذکرشده وجود دارند و درست نقل شده‌اند.
در ایران خطر مشابهی وجود دارد، با یک پیچیدگی اضافه: قوانین زیادی در سال‌های اخیر اصلاح شده‌اند. چت‌باتی که روی متن‌های قدیمی آموزش دیده، ممکن است به نسخه پیش از اصلاح یک قانون استناد کند؛ مثلاً قانون صدور چک پیش از اصلاحیه ۱۳۹۷. راه حل ساده است: هر ماده‌ای را در سامانه ملی قوانین و مقررات بررسی کنید.
خطر دوم: محرمانگی اطلاعات موکل
وکیل به حکم حرفه‌اش محرم اسرار موکل است و ماده ۶۴۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) افشای اسراری را که افراد به مناسبت شغل خود از آن آگاه می‌شوند، جرم دانسته است. وارد کردن نام، کد ملی و جزئیات پرونده موکل در یک چت‌بات عمومی، یعنی سپردن این اطلاعات به سرورهایی که وکیل هیچ کنترلی بر آن‌ها ندارد.
عضو هیئت‌مدیره کانون وکلای دادگستری منطقه فارس هم بر همین نکته تأکید کرده که استفاده از هوش مصنوعی در خدمات حقوقی باید همراه با حفظ محرمانگی اطلاعات موکلان باشد. راه عملی این است که پیش از وارد کردن هر متنی، نام‌ها و شناسه‌ها را حذف یا جایگزین کنید.
چت‌بات عمومی یا ابزار تخصصی حقوقی؟
| معیار | چت‌بات عمومی | ابزار تخصصی حقوقی (در حالت مطلوب) |
| منبع پاسخ | کل اینترنت؛ بدون تفکیک قانون معتبر و منسوخ | متون قانونی و رویه قضایی مشخص |
| استناد | گاهی ساختگی؛ بدون نشانی منبع | با ارجاع قابل بررسی به ماده یا رأی |
| زبان | فارسی عمومی؛ اصطلاحات حقوقی گاهی نادرست | ادبیات و قالب‌های رایج دادگستری |
| محرمانگی | سیاست داده عمومی و نامشخص برای کاربر ایرانی | سیاست نگهداری داده روشن |
| کاربرد مناسب | ایده‌پردازی و ویرایش متن غیرمحرمانه | پیش‌نویس قرارداد و لایحه با بررسی وکیل |
ستون سوم وضعیت مطلوب است، نه تضمین. هر ابزاری را باید با معیارهای بخش بعد سنجید.
۷ سؤال پیش از انتخاب ابزار هوش مصنوعی برای دفتر وکالت
-
پاسخ‌ها به ماده قانونی یا رأی مشخص ارجاع می‌دهند و می‌شود منبع را بررسی کرد؟
-
متون قانونی ابزار تا چه تاریخی به‌روز شده‌اند؟
-
اطلاعاتی که وارد می‌کنید کجا ذخیره می‌شود و چه مدت نگه داشته می‌شود؟
-
آیا داده‌های شما برای آموزش مدل استفاده می‌شود؟
-
ابزار برای حقوق ایران و قالب‌های دادگستری طراحی شده یا ترجمه یک ابزار خارجی است؟
-
می‌توانید پیش از خرید، روی چند سؤال واقعی و غیرمحرمانه امتحانش کنید؟
-
اگر پاسخ را نمی‌داند، این را می‌گوید یا جواب می‌سازد؟
ابزارهای تخصصی فارسی هم در حال شکل‌گیری‌اند و برخی پلتفرم‌ها، از جمله veksano.com/for-lawyers، ابزار نگارش حقوقی و مدیریت رزومه را برای وکلا کنار هم آورده‌اند. هر ابزاری را که انتخاب می‌کنید، با همین هفت سؤال بسنجید و پیش از اعتماد، چند هفته خروجی‌اش را با دقت بررسی کنید.
قاعده طلایی
هوش مصنوعی پیش‌نویس می‌نویسد؛ وکیل امضا می‌کند. مسئولیت هر کلمه لایحه با کسی است که پای آن را امضا کرده است.
پرسش‌های متداول
آیا استفاده وکیل از هوش مصنوعی در ایران مجاز است؟
منعی برای استفاده وکیل از ابزارهای هوش مصنوعی در تهیه پیش‌نویس وجود ندارد، اما مسئولیت محتوای لایحه و حفظ اسرار موکل کاملاً با وکیل است. قوه قضاییه هم در تیر ۱۴۰۴ آیین‌نامه استفاده از فناوری‌های نوین در فرآیندهای قضایی را ابلاغ کرده است.
توهم هوش مصنوعی در کار حقوقی یعنی چه؟
یعنی تولید استنادی که معتبر به نظر می‌رسد اما وجود ندارد؛ مثل رأی ساختگی، ماده‌ای با شماره اشتباه یا نقل‌قول نادرست از یک رأی واقعی.
چطور استنادهای هوش مصنوعی را بررسی کنم؟
هر ماده قانونی را در سامانه ملی قوانین و مقررات و هر رأی وحدت رویه را در منابع رسمی قوه قضاییه پیدا و متن کامل آن را بخوانید. وجود شماره ماده کافی نیست؛ محتوا باید با ادعای لایحه یکی باشد.
آیا هوش مصنوعی جای وکیل را می‌گیرد؟
در کارهای تکراری مثل پیش‌نویس و خلاصه‌سازی، بخشی از کار را انجام می‌دهد. اما تحلیل پرونده، راهبرد دعوا و مسئولیت حرفه‌ای همچنان با وکیل است.
